Voedsel is geen consumentenproduct

De afgelopen jaren heb ik tientallen boeren gesproken. Niet alleen over producten, verkoop of online zichtbaarheid, maar vooral over onzekerheid.

Over de vraag of hun kinderen het bedrijf nog willen overnemen. Over regelgeving. Over stijgende kosten. Over de voortdurende druk om groter, efficiënter en goedkoper te worden.

Maar ook over trots.

Over vakmanschap. Over generaties kennis. Over voedsel.

En steeds vaker stel ik mezelf dezelfde vraag:

begrijpen we in Nederland nog wel hoe fundamenteel voedselproductie eigenlijk is?

Jarenlang leek die vraag nauwelijks relevant. De schappen waren vol. Producten kwamen uit de hele wereld. Het systeem werkte efficiënt, goedkoop en razendsnel.

Maar de afgelopen jaren hebben laten zien hoe kwetsbaar dat systeem eigenlijk is.²

Corona ontwrichtte internationale logistieke ketens. De oorlog in Oekraïne veroorzaakte wereldwijde stijgingen van voedsel- en energieprijzen. Klimaatverandering zet landbouwproductie onder druk. Cyberdreigingen richting infrastructuren worden realistischer.² ⁷

En tegelijkertijd bouwen we in Nederland langzaam een deel van onze eigen voedselbasis af.¹

Dat vind ik zorgelijk.

Want voedsel is geen normaal consumentenproduct.

Voedsel is strategische infrastructuur.

De illusie van vanzelfsprekendheid

Voor veel mensen ligt voedsel simpelweg altijd in de supermarkt.

Altijd beschikbaar. Altijd bereikbaar. Altijd overvloedig aanwezig.

Daardoor vergeten we hoe afhankelijk het moderne voedselsysteem eigenlijk is geworden van internationale handel, energie, kunstmest, transport, digitale infrastructuren en geopolitieke stabiliteit.

Zolang alles blijft functioneren lijkt dat efficiënt en logisch.

Maar systemen worden pas getest wanneer stabiliteit verdwijnt.

Wat gebeurt er wanneer handelsroutes langdurig verstoord raken? Wanneer meerdere productiegebieden tegelijk worden getroffen door extreme droogte? Wanneer logistieke systemen uitvallen? ² ³ ⁷

Hebben we dan nog voldoende regionale voedselstructuur over? Hebben we nog voldoende productiecapaciteit dichtbij huis georganiseerd?

Ik denk dat we die vragen in Nederland veel te weinig stellen.

Efficiëntie is niet hetzelfde als weerbaarheid

De afgelopen decennia draaide vrijwel alles om optimalisatie.

Sneller. Goedkoper. Efficiënter.

Maar maximale efficiëntie betekent vaak ook minimale buffers en grotere kwetsbaarheid zodra systemen onder druk komen te staan.

Dat zagen we tijdens corona. Containers bleven hangen in havens, levertijden explodeerden en grondstoffen werden schaars. Kort daarna zorgde de oorlog in Oekraïne opnieuw voor grote verstoringen in energie-, granen- en kunstmestmarkten.⁴

Dat waren geen losse incidenten.

Dat waren waarschuwingen.

Waarschuwingen dat een volledig geglobaliseerd systeem kwetsbaar wordt zodra stabiliteit wegvalt.

Een samenleving die haar voedselvoorziening volledig uitbesteedt aan mondiale systemen, besteedt uiteindelijk ook een deel van haar zelfstandigheid uit.

Voedsel hoort thuis in het rijtje van defensie en energie

Toch praten we in Nederland nog relatief weinig over voedselzekerheid alsof het iets vanzelfsprekends blijft.

Dat verbaast mij.

We praten uitgebreid over energie-onafhankelijkheid, defensie, digitale veiligheid en kritieke infrastructuur. Maar voedsel hoort óók in dat rijtje.⁵

Niet alleen economisch, maar maatschappelijk.

Een samenleving zonder voldoende regionale voedselstructuur maakt zichzelf kwetsbaar voor geopolitieke conflicten, handelsbeperkingen, logistieke verstoringen en klimaatproblemen.

Dat betekent niet dat internationale handel moet verdwijnen. Nederland zal altijd verbonden blijven met mondiale markten.

Maar ieder land zou voldoende regionale productiecapaciteit moeten behouden om weerbaar te blijven wanneer systemen onder druk komen te staan.¹⁰

De geschiedenis laat zien wat er gebeurt wanneer voedsel kwetsbaar wordt

Ook historisch gezien is voedselzekerheid nooit vanzelfsprekend geweest.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Hongerwinter werd pijnlijk zichtbaar hoe kwetsbaar voedselvoorziening kan worden wanneer distributie, transport en toegang tot voedsel onder druk komen te staan.¹¹

Juist in die periode speelden boeren en regionale voedselproductie een cruciale rol. Op veel plekken ontstonden informele voedselstromen waarbij voedsel vanuit landelijke gebieden richting steden werd gebracht.

Dat betekende niet dat er geen honger was — integendeel.

Maar het liet wel zien hoe belangrijk regionale productiecapaciteit kan zijn wanneer centrale systemen onder druk komen te staan.

Voedselproductie is daarom veel meer dan economie alleen.

Het vormt ook een onderdeel van maatschappelijke weerbaarheid.

We raken steeds verder verwijderd van voedsel

Wat mij daarnaast zorgen baart, is dat veel consumenten steeds verder van voedselproductie af zijn komen te staan.

Veel mensen weten nauwelijks nog wanneer producten in seizoen zijn, hoeveel werk voedselproductie vraagt en welke risico’s boeren lopen.

Voedsel is voor veel mensen iets geworden dat simpelweg verschijnt in een supermarkt.

Maar een samenleving die haar voedsel niet meer begrijpt, begrijpt uiteindelijk ook haar afhankelijkheden niet meer.

Daardoor verdwijnt ook waardering voor landbouw, vakmanschap, seizoenen en regionale voedselcultuur.

En voedsel is méér dan voeding alleen.

Het is ook cultuur, identiteit, traditie en streekgebonden erfgoed.

Waarom regionale voedselnetwerken belangrijk zijn

De mondiale voedselketen is de afgelopen decennia steeds verder geconcentreerd geraakt.

Een relatief klein aantal grote spelers bepaalt wereldwijd in toenemende mate distributie, prijsvorming en markttoegang.

Veel boeren zijn daardoor steeds afhankelijker geworden van wereldmarktprijzen, tussenhandel en schaalvergroting.

Dat systeem werkt efficiënt, maar zorgt er ook voor dat boeren soms weinig grip houden op hun eigen positie in de keten.

Juist daarom geloof ik dat regionale voedselnetwerken belangrijk zijn.

Niet als vervanging van internationale handel, maar als noodzakelijke aanvulling op een kwetsbaar systeem.

Directe regionale verbinding geeft boeren meer zichtbaarheid, direct klantcontact, meer autonomie en meer grip op hun marge.

Dat maakt het economisch én maatschappelijk relevant.

Waarom wij Lekkerder bij de Boer zijn gestart

Toen wij begonnen met Lekkerder bij de Boer zagen we vooral één groot probleem:

Nederland had (en heeft) duizenden boerderijwinkels, streekproducenten en lokale verkooppunten met prachtige producten, maar veel consumenten konden ze simpelweg niet vinden.

Veel boeren waren afhankelijk van mond-tot-mondreclame en lokaal verkeer, terwijl consumentengedrag juist razendsnel verschoof richting online zoeken en digitaal bestellen.

Daar ontstond onze missie:

niet om boeren te vervangen, maar juist om boeren digitaal zichtbaar te maken en consumenten rechtstreeks te verbinden met lokale voedselproducenten.

Vandaag is Lekkerder bij de Boer uitgegroeid tot het grootste platform binnen de Nederlandse korte keten. Jaarlijks ontdekken meer dan een miljoen consumenten via het platform lokale verkooppunten, producten en boeren in hun eigen regio.

Maar belangrijker nog:

duizenden boeren werden gezamenlijk zichtbaar als één landelijke beweging.

En precies dát is essentieel.

Want zolang lokale initiatieven versnipperd blijven, ontstaat nooit voldoende schaal om consumentengedrag structureel te veranderen.

Nederland verliest langzaam zijn voedselbasis

Wat mij persoonlijk grote zorgen baart, is dat Nederland tegelijkertijd steeds meer landbouwgrond en boerenbedrijven verliest.¹ ¹²

De druk op de ruimte is enorm. Woningbouw, infrastructuur, bedrijventerreinen, energieprojecten en natuurontwikkeling concurreren allemaal om dezelfde vierkante meters.

Volgens cijfers van het CBS neemt het aantal landbouwbedrijven al jarenlang af.¹

Natuurlijk begrijp ik dat woningbouw noodzakelijk is.

Maar wanneer een distributiecentrum, zonnepark of woonwijk eenmaal op voormalige landbouwgrond staat, komt die grond vrijwel nooit meer terug beschikbaar voor voedselproductie.

Dat zijn permanente keuzes.

En wanneer een boerderij verdwijnt, verdwijnt er veel meer dan alleen een bedrijf.

Er verdwijnt productiecapaciteit. Vakmanschap. Bodemkennis. Regionale teeltkennis.

We onderschatten hoe moeilijk zulke kennis opnieuw op te bouwen is wanneer ze eenmaal verdwenen is.

De volgende generatie boeren staat onder druk

Veel boerenbedrijven worstelen bovendien met opvolging.¹³

Jonge generaties twijfelen steeds vaker of zij het bedrijf willen of kunnen overnemen. Door regelgeving, financiële druk en maatschappelijke onzekerheid verdwijnt perspectief.

Dat is zorgelijk.

Want een landbouwsector zonder toekomstperspectief verliest uiteindelijk ook de volgende generatie ondernemers.

Sommige boeren kijken inmiddels zelfs actief naar mogelijkheden buiten Nederland, omdat zij elders meer ruimte, voorspelbaarheid en toekomstperspectief verwachten.

Wanneer boeren vertrekken, vertrekt niet alleen productiecapaciteit.

Dan verdwijnen ook kennis, ondernemerschap, innovatiekracht en generaties praktijkervaring.

Een land zonder boeren verliest langzaam het vermogen om voor zichzelf te zorgen.

Klimaatverandering maakt dit nóg urgenter

Ook klimaatverandering maakt deze discussie urgenter.² ³

Wereldwijd nemen risico’s toe. Droogte, mislukte oogsten, watertekorten en verstoringen van productiegebieden zullen steeds vaker voorkomen.

Stel dat Europa over tien jaar meerdere extreem droge zomers achter elkaar krijgt. Stel dat internationale voedselprijzen sterk stijgen en landen hun export gaan beperken om de eigen bevolking te beschermen.

Hoeveel regionale productiecapaciteit hebben we dan nog over in Nederland?

Dat zijn geen irreële vragen meer.

Juist daarom geloof ik dat regionale spreiding van voedselproductie belangrijker wordt.

Technologie gaat de voedselketen fundamenteel veranderen

Veel mensen onderschatten de rol die AI de komende jaren gaat spelen binnen voedsel en landbouw.

AI zal niet alleen processen automatiseren, maar complete regionale voedselstructuren slimmer maken. Denk aan realtime vraagvoorspellingen, regionale distributieoptimalisatie, vermindering van voedselverspilling en voorspellende analyses.

Daarmee ontstaat iets nieuws:

digitale voedselinfrastructuur.

Ik geloof dat platformen zoals Lekkerder bij de Boer daarin een belangrijke rol kunnen spelen. Niet alleen als marktplaats, maar ook als verbindingslaag tussen boeren, consumenten, logistiek en regionale vraag.

Maar technologie alleen maakt systemen niet automatisch sterker.

Ook digitale systemen kunnen kwetsbaar worden.

Juist daarom geloof ik dat technologie en regionale spreiding hand in hand moeten gaan.

Nederland heeft behoefte aan langetermijndenken

Ik denk dat Nederland behoefte heeft aan een langetermijnvisie op voedselzekerheid die verder kijkt dan de politieke cyclus van vier jaar.

Want voedselproductie bouw je niet opnieuw op op het moment dat systemen al onder druk staan.

Dat vraagt strategische keuzes, investeringen in regionale infrastructuur, ruimte voor ondernemerschap, technologische innovatie en behoud van kennis en productiecapaciteit.

Regionale voedselstructuren zijn daarom geen romantisch verlangen naar vroeger.

Ze zijn een moderne oplossing voor moderne kwetsbaarheden.

Een laatste gedachte

Misschien ontdekken we pas hoe strategisch voedsel werkelijk is wanneer de vanzelfsprekendheid verdwijnt.

Ik hoop alleen dat Nederland dat moment niet afwacht.

Want wanneer Nederland zijn boeren verliest, verliezen we niet alleen bedrijven.

We verliezen kennis.
We verliezen autonomie.
We verliezen productiecapaciteit.
We verliezen maatschappelijke weerbaarheid.

En uiteindelijk verliezen we ook een deel van ons vermogen om voor onszelf te zorgen.

Daarom geloof ik dat investeren in de korte keten geen luxe is.

Het is een investering in de weerbaarheid, zelfstandigheid en toekomst van Nederland.

---

Bronnen

¹ CBS / CLO – Bedrijfsgrootte en economische omvang landbouwbedrijven 2000–2024
² World Economic Forum – Global Risks Report 2025
³ World Economic Forum – Climate change and supply chain vulnerabilities
⁴ Reuters – Geopolitieke spanningen en kwetsbare supply chains
⁵ Rijksoverheid – Strategische koers en autonomie
⁷ Reuters – Cybersecurity en mondiale risico’s
¹⁰ RVO – Voedselzekerheid voor iedereen
¹¹ NIOD – Hongerwinter en voedselvoorziening in WOII
¹² Agrimatie / Wageningen University & Research – ontwikkelingen landbouwbedrijven
¹³ CBS – Aandeel jonge boeren neemt iets toe